VẬN ĐƠN LÀ GÌ? CÁC LOẠI VẬN ĐƠN ĐƯỜNG BIỂN?

Trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng phát triển, vận tải đường biển đóng vai trò then chốt trong việc vận chuyển hàng hóa giữa các quốc gia. Và trong quá trình đó, vận đơn đường biển (Bill of Lading – B/L) là một chứng từ vô cùng quan trọng không thể thiếu. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho bạn cái nhìn tổng quan và chi tiết về vận đơn đường biển giúp bạn tự tin hơn khi tham gia vào hoạt động xuất nhập khẩu.

Vận đơn là gì?

Vận đơn (Bill of Lading) là một chứng từ quan trọng trong ngành vận tải biển, được sử dụng để xác nhận việc giao nhận hàng hóa giữa người gửi hàng (shipper) và người vận chuyển (carrier). Vận đơn không chỉ là bằng chứng về hợp đồng vận chuyển mà còn là tài liệu sở hữu hàng hóa và có thể chuyển nhượng.

Vận đơn đường biển giữ vai trò rất quan trọng trong chuỗi cung ứng, giúp cho quá trình vận chuyển và giao nhận hàng hóa diễn ra trơn tru và hiệu quả. Đồng thời, vận đơn cũng đóng vai trò bảo vệ quyền lợi cho cả người gửi hàng và người nhận hàng trong trường hợp xảy ra tranh chấp.

Các loại vận đơn đường biển

Dưới đây là các loại vận đơn đường biển mà bạn cần biết khi tìm hiểu quy trình vận đơn đường biển.

Phân loại theo tính chất lưu thông

Vận đơn đường biển có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau, tùy thuộc vào mục đích sử dụng và đặc điểm của từng loại.

Vận đơn đích danh (Straight B/L) – Chỉ định người nhận cụ thể

Đây là loại vận đơn chỉ rõ tên và địa chỉ của người nhận hàng cụ thể. Hàng hóa chỉ được giao cho người được chỉ định trên vận đơn.

• Ưu điểm: Đơn giản, dễ sử dụng, thường được sử dụng trong các giao dịch nội bộ hoặc giữa các công ty con
• Nhược điểm: Không thể chuyển nhượng.

Vận đơn theo lệnh (To Order B/L) – Có thể chuyển nhượng bằng cách ký hậu

Loại vận đơn này cho phép người giữ vận đơn (thường là người nhận hàng ban đầu hoặc ngân hàng) chuyển nhượng quyền nhận hàng cho người khác bằng cách ký hậu (endorsement). Vận đơn này phổ biến trong thương mại quốc tế.

Khi nói đến mục “Người nhận hàng” (Consignee) trên vận đơn theo lệnh (To Order B/L), bạn sẽ thường thấy các cách ghi sau đây:

• Theo lệnh của người gửi hàng” (To order of shipper):
  • Người gửi hàng vẫn giữ quyền kiểm soát hàng hóa cho đến khi họ ký hậu (endorse) vận đơn, tức là chuyển giao quyền sở hữu cho người khác.
• “Theo lệnh của người nhận hàng” (To order of consignee):
  • Ở đây, quyền kiểm soát sẽ thuộc về người nhận hàng, và họ sẽ ký hậu vận đơn để nhận hàng.
• “Theo lệnh của ngân hàng phát hành” (To order of a Issuing Bank): 
  • Ngân hàng sẽ giữ quyền kiểm soát hàng hóa cho đến khi người mua hoàn tất nghĩa vụ thanh toán.

Vận đơn vô danh (Bearer B/L) – Không ghi tên người nhận, có thể chuyển nhượng tự do

Đây là loại vận đơn đường biển không ghi rõ tên người nhận hàng. Bất kỳ ai giữ vận đơn này đều có quyền nhận hàng và nó có thể chuyển nhượng tự do.

• Ưu điểm: Chuyển nhượng tự do, nhanh chóng.
• Nhược điểm: Rủi ro cao, dễ bị mất cắp , ít được sử dụng trong thực tế.

Phân loại theo tình trạng hàng hóa

Tương tự vận đơn đường biển cũng được phân loại theo tình trạng hàng hóa.

Vận đơn hoàn hảo (Clean B/L) – Không ghi chú về tình trạng hư hỏng của hàng

Đây là loại vận đơn xác nhận rằng hàng hóa được giao nhận trong tình trạng hoàn hảo, không có bất kỳ ghi chú nào về hư hỏng hoặc thiếu hụt và có giá trị cao trong các giao dịch thanh toán bằng thư tín dụng (L/C). 

Vận đơn không hoàn hảo (Unclean/Foul B/L) – Có ghi chú về tình trạng hàng bị hư hỏng, thiếu hụt

Loại vận đơn đường biển này ghi chú rõ về tình trạng hàng hóa không hoàn hảo, bao gồm các ghi chú về hư hỏng hoặc thiếu hụt hàng hóa. 

Vận đơn không hoàn hảo thường gây khó khăn trong quá trình thanh toán và có thể dẫn đến tranh chấp giữa người gửi hàng và người nhận hàng.

Phân loại theo hình thức giao hàng

Dưới đây là phân loại theo hình thức giao hàng.

Vận đơn đã bốc hàng (Shipped on Board B/L) – Xác nhận hàng đã được xếp lên tàu

Vận đơn đã bốc hàng lên tàu (Shipped Bill of Lading) là một chứng từ vận tải được phát hành khi hàng hóa đã thực sự được đưa lên tàu biển. Loại vận đơn này xác nhận rằng hàng hóa đã ở trên tàu và sẵn sàng cho hành trình vận chuyển.

Vận đơn đã bốc hàng lên tàu thường có một điều khoản in sẵn, mở đầu bằng câu: “Hàng hóa đã được bốc lên tàu trong tình trạng bên ngoài tốt…” (shipped on board in apparent good order and condition…). Điều khoản này xác nhận rằng hàng hóa đã được xếp lên tàu trong tình trạng tốt, không có dấu hiệu hư hỏng bên ngoài.

Vận đơn nhận hàng để xếp (Received for Shipment B/L) – Chỉ xác nhận hãng tàu đã nhận hàng nhưng chưa xếp lên tàu

Khi bạn thấy dòng chữ “Received for shipment” (RFS) trên vận đơn, điều đó có nghĩa là lô hàng đã được hãng vận tải biển tiếp nhận tại cảng, nhưng chưa thực sự được xếp lên tàu biển theo lịch trình. 

Việc chấp nhận của ngân hàng đối với “vận đơn nhận để xếp” có thể thay đổi tùy theo các quy định cụ thể của thư tín dụng (L/C). Điều này có nghĩa là, trong một số trường hợp, ngân hàng có thể từ chối thanh toán nếu vận đơn được xuất trình không phải là “vận đơn đã xếp hàng lên tàu.”

Phân loại theo chủ thể phát hành

Dưới đây là phân loại theo chủ thể phát hành.

Vận đơn chủ (Master B/L – MBL) – Do hãng tàu phát hành

Vận đơn chủ (Master Bill of Lading), thường được viết tắt là MBL hoặc MB/L, là chứng từ vận tải do hãng tàu biển phát hành trực tiếp cho người gửi hàng (shipper). Đây là loại vận đơn chính, có giá trị pháp lý cao nhất trong quá trình vận chuyển hàng hóa bằng đường biển.

Dưới đây là một số điểm quan trọng về vận đơn chủ:

• Phát hành bởi hãng tàu:
  • MBL được phát hành bởi chính hãng tàu biển, là đơn vị trực tiếp vận chuyển hàng hóa. 
• Một lô hàng, một MBL:
  • Thông thường, mỗi lô hàng chỉ được phát hành một MBL, bao gồm nhiều bản gốc có giá trị pháp lý tương đương.
• Cách nhận diện:
  • MBL thường có logo, tên công ty, số điện thoại và địa chỉ văn phòng của hãng tàu và các thông tin này giúp xác định nguồn gốc và tính hợp lệ của vận đơn.

Vận đơn nhà (House B/L – HBL) – Do công ty giao nhận (Forwarder) phát hành

Vận đơn nhà (House Bill of Lading), thường được viết tắt là HBL hoặc HB/L, là một loại vận đơn thứ cấp được phát hành bởi công ty giao nhận vận tải (forwarder) thay vì hãng tàu biển. HBL được cấp cho người gửi hàng thực tế (shipper) và người nhận hàng thực tế (consignee) khi người gửi hàng không yêu cầu vận đơn gốc (Master Bill of Lading – MBL) từ hãng tàu.

• Cách nhận diện:
  • HBL thường có logo, tên công ty, số điện thoại và địa chỉ văn phòng của công ty forwarder.
  • Điều này giúp phân biệt HBL và MBL do hãng tàu phát hành.

Phân loại theo hình thức lưu trữ

Vận đơn giấy (Original B/L)

Vận đơn giấy (Original Bill of Lading – B/L) là một chứng từ quan trọng, đóng vai trò như hợp đồng vận chuyển và bằng chứng sở hữu hàng hóa trong quá trình vận tải. Chứng từ này được phát hành bởi người chuyên chở, bao gồm các công ty vận tải hoặc các đơn vị trung gian giao nhận, cho người gửi hàng (shipper) và người nhận hàng (consignee).

Vận đơn gốc chứa đựng các thông tin chi tiết về lô hàng, bao gồm:

• Tên và địa chỉ của người gửi hàng và người nhận hàng.
• Mô tả chi tiết về hàng hóa, bao gồm loại hàng, số lượng, trọng lượng (cả trọng lượng tịnh – NW và trọng lượng gộp – GW).
• Các điều kiện và điều khoản vận chuyển, bao gồm trách nhiệm của người chuyên chở, thông tin về bảo hiểm, cước phí vận tải, ngày giao hàng dự kiến, và các điều kiện thanh toán.

Vận đơn điện tử (E-B/L)

Vận đơn đường biển điện tử (e-B/L) là một bước tiến công nghệ, thay thế vận đơn giấy truyền thống bằng cách sử dụng các thông điệp điện tử. Đây là một phương thức truyền tải thông tin được chuẩn hóa, diễn ra qua các hệ thống viễn thông mà không cần đến sự can thiệp của các phương tiện vận chuyển vật lý.

Về bản chất, e-B/L là một dạng dữ liệu điện tử, chứa đựng đầy đủ các thông tin tương tự như vận đơn giấy. Nó hoạt động trong một hệ thống điện tử, cho phép phát hành và lưu chuyển vận đơn như một chứng từ vận tải có giá trị pháp lý, đặc biệt là giá trị sở hữu hàng hóa.

Quy trình sử dụng vận đơn đường biển

Quy trình phát hành vận đơn đường biển bao gồm các bước sau:

• Bước 1: Giao hàng và yêu cầu vận đơn.
  • Người gửi hàng (Shipper/Consignor) giao hàng cho đại lý tàu tại cảng bốc hàng theo đúng thời gian và địa điểm quy định.
  • Đồng thời, người gửi hàng yêu cầu đại lý tàu ký phát vận đơn đường biển.
• Bước 2: Phát hành vận đơn gốc.
  • Đại lý tàu ký phát vận đơn gốc cho người gửi hàng, thường bao gồm 3 bản gốc.
• Bước 3: Chuyển giao vận đơn.
  • Người gửi hàng chuyển vận đơn cho người nhận hàng (Consignee) bằng một trong hai cách:
    • Gửi trực tiếp một bản vận đơn gốc cho người nhận hàng.
    • Gửi vận đơn gốc cho người nhận hàng thông qua ngân hàng.
• Bước 4: Thông báo hàng đến.
  • Đại lý tàu tại cảng dỡ hàng gửi thông báo đến người nhận hàng về việc hàng đã đến.
• Bước 5: Xuất trình vận đơn.
  • Người nhận hàng xuất trình vận đơn đường biển hợp lệ cho đại lý tàu tại cảng dỡ hàng.
• Bước 6: Đổi lệnh giao hàng.
  • Người nhận hàng (Consignee) thực hiện thủ tục đổi lệnh giao hàng (Delivery Order – D/O).
  • Đại lý tàu tại cảng dỡ hàng ký phát lệnh giao hàng.
  • Người nhận hàng làm thủ tục nhập khẩu.
  • Nếu là hàng nguyên container (FCL), người nhận hàng đến đại lý hãng tàu để làm thủ tục đóng thuế (nếu có) và ký cược mượn container.
• Bước 7: Nhận hàng.
  • Đại lý tàu tại cảng dỡ hàng giao hàng cho người nhận hàng sau khi người nhận hàng xuất trình lệnh giao hàng hợp lệ.

Tổng kết

Vận đơn là một chứng từ quan trọng trong vận tải biển, giúp xác nhận việc giao nhận hàng hóa và đóng vai trò là tài liệu sở hữu hàng. Có nhiều loại vận đơn khác nhau, được phân loại theo tính chất lưu thông, tình trạng hàng hóa, hình thức giao hàng, chủ thể phát hành và hình thức lưu trữ. Hiểu rõ về các loại vận đơn và quy trình sử dụng chúng sẽ giúp doanh nghiệp thực hiện các giao dịch vận tải biển một cách hiệu quả và an toàn.